«اسباب نزول» از علوم قرآنی است که در بیشتر کتاب های مربوط به قرآن، از آن سخن گفته اند. نویسنده در این مقاله، ابتدا معنای اصطلاح «اسباب نزول» را بر اساس لغت، قرآن و حدیث، بیان می کند و سپس به نزول دفعی و اجمالی قرآن میپردازد و بحث اسباب نزول را از طریق دانشمندان علوم قرآنی، پی می گیرد. نویسنده، پس از بحث انواع اسباب نزول و منابع آن، به تفصیل، به اقسام اسباب نزول خاص می پردازد. وی پس از آن، فواید و نتایج دانستن اسباب نزول را بر می شمارد. راه های دستیابی به اسباب نزول و محدودیت های آن، شیوه تشخیص سبب نزول راستین و میدان تاثیر اسباب نزول خاص، پایانبخش این گفتار است.

مقارن با پیشرفت های شگرف آدمیان در شاخه های گوناگون علوم، حوزه الهیات نیز به گونه ای چشمگیر متحول و با مسائل و مباحث جدیدی مواجه شده است. بخشی از مباحث و مسائل جدید در این حوزه به "وحی" و کیفیت نزول، دریافت و ابلاغ آن مربوط می باشد. بحث از تأثیر پذیری یا عدم تأثیر پذیری وحی از فرهنگ عصر نزول، از جمله همین مسائل است که نگارنده در مقاله حاضر به طرح آن پرداخته است. در آغاز زمینه شکل گیری سؤال اصلی این بحث در اذهان بررسی گردیده است و پس از آن به ذکر سؤال و بیان دو رویکرد متفاوت در قبال آن پرداخته شده است. رویکرد اثباتی به موضوع محل بحث که به تأثیر پذیری وحی از فرهنگ عصر نزول نظر دارد، رویکردی است که با بسیاری از اندیشه های دینی درباره وحی قرآن ناسازگار است. به همین سبب نگارنده تلاش کرده است ابتدا این دیدگاه را با تفصیل بیشتری بیان و سپس به نقادی منصفانه آن بپردازد. نتیجه نهایی این نوشتار به تثبیت رویکرد دیگر در موضوع بحث، که به نفی جدّی هرگونه تأثیر پذیری وحی از فرهنگ عصر نزول نظر دارد، منتهی می شود.  

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

علی بن ابی طالب (ع) جدا از نسبت نزدیک خویشاوندی با رسول گرامی (ص)، فرزند معنوی و تربیت یافته واقعی مکتب آن بزرگوار به شمار می آید. از اوان کودکی تحت سرپرستی و کفالت حضرت محمد (ص) قرار گرفت و مورد علاقه بسیار آن حضرت بود. این مقاله با استناد به منابع متعبر فریقین به بررسی فضایل و افتخارات امیرالمومنین (ع) و جایگاه رفیع او در چشم رسول خدا (ص) می پردازد و در ضمن آن از موضوعاتی نظیر: پیمان برادری رسول خدا (ص) با علی(ع)، « نفس» پیامبر بودن او طبق کریمه قرآنی، جانشینی آن حضرت، مهر و اشتیاق شدید رسول خدا (ص) به علی(ع)، فداکاری علی (ع) در راه اسلام و... سخن رفته است.  

چکیده فارسی: یکی از نظریات ارائه شده در پدیدارشناسی وحی، نظریه «رؤیاهای رسولانه» سروش است. این نظریه، وحی را گزارشات پیامبر از رؤیاهای وی می داند. پژوهش حاضر، این نظریه را از جهت توجیه و لوازم خودگفته نظریه پرداز، بدون پرداختن به دیگر لوازم و نتایج منفی آن، نقد و بررسی کرده است. به نظر می رسد مهم ترین اشکال نظریه، مربوط به مقام توجیه و ذکر دلایل ناکافی در اثبات مدعای اصلی آن یعنی رؤیاانگاری وحی است. این نظریه در مقام توجیه مرتکب مغالطات متعددی چون «خلط نسبت»، «دلیل نامربوط» و «تعمیم شتاب زده» شده است و جامعیت لازم را در رجوع به منابع و تحلیل ساختاری قرآن ندارد. علاوه بر اینکه با نظرات دیگر سروش، چون نظریه بسط تجربه نبوی در تعارض است. این نظریه نه تنها فواید برشمرده نظریه پرداز را ندارد؛ بلکه در عینِ نگشودنِ پیچیدگی های موجود در تفسیر قرآن، خود در غموضِ «تعبیر» افتاده است و نه تنها معضلات کلامی را حل نکرده است، بلکه معضلات جدیدتری چون چگونگی حجیت رؤیاهالای رسولانه ایجاد کرده است. چکیده عربی: من النظریات المطروحة فی التعرف على ظاهرة الوحی، نظریة «الرؤیا الرسولیة» التی طرحها عبد الکریم سروش. تدّعی هذه الاطروحة أن الوحی هو عبارة عن تقریر النبی لما شاهده فی عالم الرؤیا. هذا البحث، یسلط الضوء على هذه النظریة وینقدها من حیث مبرراتها ولوازمها التی طرحها المنَظّر، دون تناول تداعیاتها الاخرى وما یترتب علیها من نتائج سلبیة. یبدو أن أهم اشکال یمکن اثارته بوجه هذه النظریة، یتعلق بمقام توجیهها وایجاد المبررات لها، وعدم کفایة الأدلة القادرة على اثبات الادعاء الأساسی المطروح هنا وهو أن الوحی عبارة عن رؤیا. هذه النظریة فی مقام التوجیه وقعت فی مغالطات متعددة مثل «الخلط فی النسبة»، «والاتیان بدلیل لا صلة له بالموضوع»، و«التعمیم النتسرّع»، هذا اضافة الى افتقارها الى الجامعیة اللازمة فی الرجوع الى المصادر والتحلیل البنائی للقرآن. وفضلاً عن ذلک فهی تتعارض مع الطروحات الاخرى لسروش، مثل نظریة بسط التجربة النبویة. وهذه النظریة تخلو من الفوائد التی ذکرها لها المنَظّر؛ وفضلاً عن کلّ هذا وذاک فهی لا تحلّ شیئاً من التعقیدات الموجودة فی تفسیر القرآن، بل انها تزیده غموضاً فی «التعبیر» ولا تقدّم حلاً للمعضلات الکلامیة، وإنما اضافت معضلات جدیدة مثل کیفیة حجیّة الرؤیات الرسولیة.

مطلبی که بسیاری از ادیان توحیدی ادعا کرده اند که خداوند خودش را بگونه ای متجلی ساخته است و وحی همان تجلی واقعیت الهی و یا غایت مقدس برای انسان است که بصیرت های عرفانی، حوادث تاریخی یا تجارب معنوی احیاگر افراد و گروه ها، آنرا تایید کرده، توسط بسیاری از فلاسفه و الهیون مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به ادیان نبوی، وحی اساسا بعنوان کلام خداوند ادراک می شود که پیامبر می تواند با اطمینان درباره افعال و اهداف خداوند سخن بگوید. آنها بر این باورند که وحی به طرق مختلفی تحقق می یابد که به نمادهایی از قبیل پدیده شنیداری، پندارهای درون گرایانه، رویا و خواب و تجلی اشاره می کنند. فلاسفه و الهیون با نگرشهای متفاوتی، درباره ماهیت و طبیعت وحی بعنوان پیام الهی بحث کرده اند، اما این امکان وجود دارد که کیفیت وحی را به صورت یک کلام، از لحاظ زبان شناختی مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. از آنجایی که خداوند گزاره هایی را به بعض پیامبران برگزیده اش الهام کرده و همچنین به محمد (ص) وحی کرده است که در قرن هفتم میلادی قرآن را بنگارد که محتوی و اسلوب آن نشانگر مبدا الهی است، می تواند در چارچوب زبان شناختی مورد بررسی قرار بگیرد. در واقع، هدف اساسی این مطالعه، بررسی ساختاری زبان شناختی وحی با تاکید بر آرای فردینان دوسوسور بوده است که او بین دو مولفه سازنده یک نشانه یعنی دال و مدلول تمایز قایل شده است که یکی از مفاهیم بنیادین در معنی شناختی محسوب می شود. سوسور به عنوان نماینده ساختارگرایی در دوگانگی زبان (langue) و گفتار (Parole) مطالبی جمع بندی کرده است. هر چند بر اساس این ساختار، کلام باری تعالی به تمام و کمال تحلیل نمی شود، اما با توسعه چهارچوب های زبان شناختی، می توان ارتباط خدا با جبرئیل و سپس با رسول خدا و همچنین رابطه رسول خدا با مردم را تحلیل کرد. بنابراین مطالعه مذکور، به بررسی لغوی و اصطلاحی وحی و ضرورت آن در عالم در یک رویکرد فلسفی- اجتماعی پرداخته و سپس در چهارچوب زبان شناختی ساختاری به تحلیل پدیده وحی پرداخته است.

رویکرد این تحقیق، مقایسه ای بین وحی و شعر است. ابتدا تعریفی از این دو ارایه شده و سپس عناصر و ویژگی های هر کدام بررسی شده است. بین وحی و شعر تفاوت اساسی وجود دارد: زیرا منشا شعر اعم از الهام الاهی است و شامل القائات شیطانی و دالات برخاسته از محسوسات و مشهودات نیز می شود؛ حتی اگر منشا شعر، الهام الاهی باشد، باز هم با وحی تفاوت دارد و تخیل، احساسات و اندیشه شاعر، تاثیر اساسی بر شعر می گذارد. پس از بیان چندین فرق اساسی دیگر میان وحی و شعر از جهت غرض، منشا، الفاظ و ...، در پایان اثبات شده است که وحی دارای ویژگی هایی است که شعر قابل مقایسه با آن نیست، به همین سبب، آشکار می گردد که تشبیه ماهیت و فرآیند وحی به شعر، ناشی از بی توجهی نسبت به حقیقت آنهاست.

محور اصلی مقاله حاضر، طرح نظریه «وحی بیانی» است. ابتدا تقسیمات گوناگونی از وحی بیان می گردد و سپس به تفکیک وحی بیانی از وحی قرآنی پرداخته می شود. پس از نقل کلماتی از بزرگان مفسران شیعه و اهل سنت، ادله نظریه فوق بررسی شده، این ایده طرح می گردد که آنچه در قرآن کریم وجود دارد «وحی قرآنی» است و آنچه در روایات و سنت قطعی معصومان (ع) آمده «وحی بیانی» است. همچنین پس از ذکر برخی از نتایج مترتب بر عقیده فوق، تعدادی از اشکالات مطرح در حوزه وحی با استفاده از این ایده پاسخ گفته می شود.